Како да станете нобеловец-прирачник за амбициозните

Нобеловата награда ја доделува комитет составен од еминентни научници, а ја врачува лично Кралот на Шведска. Ја добива оној кој ќе биде оценет како најзаслужен на полето на хемијата, физиката, медицината... за таа година. Терминот најзаслужен сугерира дека не постои прецизен критериум за тоа што треба да се исполни за да се добие ова врвно научно признание. Не е како во атлетиката, на пример - кој ќе скокне повеќе од пет метри го исполнил критериумот. Нобеловата награда може да ја добие секој. Но, не кој било!

Во отсуство на критериуми за тоа како се станува нобеловец, ќе се послужам со проверениот начин што се применува во вакви случаи, а тоа е анализа на претходните доделувања (т.н. Саѕе Нyѕtоry). Добар извор за вакви податоци најдов во најновиот број на списанието „Chemical and Engineering News“ каде се наведени имињата и кратките биографии на 75 најзаслужни за хемијата во последните 75 години.

Поуки од статистиката

Анализирајќи ги овие податоци може да се заклучи дека:

• Повеќето од половината најзаслужни за хемијата се и добитници на Нобеловата награда. Некои од нив, како на пример Марија Кири, наградата ја добиле и двапати. Сите заедно се добитници и на други високоценети награди и признанија;
• Идните нобеловци се препознавале многу рано. Факултетот го завршувале на возраст од 19, 20 или 22 години, а докторирале една или две години пред 25-тата. (Само за потсетување: нашите студенти на оваа возраст, „успешно" се борат со третата или четвртата, а подобрите дури со петтата година на студиите);
• Универзитетите на кои идните нобеловци ги стекнуваат дипломите најчесто се Харвард, па Харвард, па Харвард, а понекогаш и Стенфорд, Имиеријал колеџ од Лондон, Калифорнија или Сорбона;
• И покрај тоа што рано дипломирале и докторирале и цел живот интензивно и напорно работеле (како поинаку би ја добиле Нобеловата награда), овие луѓе се - долговечни. Деветтата деценија од животот за голем дел од нив не е недостижна, а има и такви што се доближуваат и до единаесеттата деценија! Според тоа, во науката не важи онаа не работи - работата убива". Па, размислете и повелете;
• Предметот на истражувања на лауреативе е од разлинни подрачја на хемијата. А освен хемијата, има уште многу други науки. Значи, не постојат ограничувања со што да се занимаваше за да станете нобеловец. Само, правете го тоа квалитетно!
• Голем дел од нобеловците ја напуштале својата родна земја во потрага по подобри услови за истражување. На тој начин, испраќајќи им ги своите најдобри умови, посиромашните земји го помагаат развојот на побогатите.

Комшиите почнаа – кога и ние?

За жал анализа на животниот пат на нобеловците од Македонија овој пат не давам. Од едноставна причина што такви – нема! Затоа, да го погледнеме списокот нобеловци родени на територијата на поранешната ни држава СФРЈ. Таа дала четворица лауреати. Освен општопознатиот Иво Андриќ (книжевност), другите тројца се од иста струка - хемија. И со ист животен пат - сите ја напуштиле земјата и ја спечалиле Нобеловата награда во туѓина. Така, Фриц Прегл, роден во 1869 година во Љубљана, во 1923 година ја добил наградата за испитувања во аналитичката хемија вршени во Австрија. На Леополд Ружичка, роден 1887 година во Вуковар, во 1939 година истражувањата во органската хемија во новата татковина, Швајцарија, му ја донеле Нобеловата, а Владимир Прелог, роден во Сараево во 1906 година, вршејќи стереохемиски испитувања, исто така во Швајцарија, ја заслужил истата награда во 1975 година.

Какви се шансите македонски научник да ја добие Нобеловата награда? Кога ваква можност пожелав на еден конгрес на студентите по хемија и технологија, аудиториумот беше затечен. Повеќе од оправдано. По кој и да е критериум да се мериме - изгледите ни се неповолни.

Врвната наука ја прават врвни научници со помош на врвна опрема, истражувачка инфраструктура и атомосфера, традиција итн. Накусо, врвната наука се прави со пари. Многу пари. А кога од малку пари (буџет на Македонија) се издвојува мал процент (буџет на Министерството за наука), се добиваат уште помалку пари за наука. Бидејќи стопанството издвојува маклу за оваа цел, нормално е дека истражувачка опрема немаме, библиотеките (стручни) ни се празни, гостувањата на врвни имиња од науката на универзитетите или на МАНУ се искулчок. Немаме ни истражувачки тимови (ова е век на тимска работа) со неокходна ктитична маса.

Дали тоа значи дека оние што во Република Македонија се занимаваат со научна работа треба да заборават на Нобеловата награда? Реалниот одговор е – ДА! Но, сепак...

Патот до Нобеловата награда не е фиксен, ама не е ни непознат

За да ви се оствари сонот еден ден да летувате на Хаваите, или да имате сопствен авион или, ако така повеќе милувате, да бидете љубовник на најсексипилните убавици во светот, основно е тоа да го посакувате. Значи, предуслов број еден е – амбиција.

Втор е инвестиција. Во сопственото образование – средно, високо, магистратура, докторат итн.

Следува чекор на анализа на можните подрачја за научна работа, избор на идниот позив и упорност во реализирањето на таквиот избор, се до постигнување на посакуваната цел. А целта може да биде и врвен научник од светски размери, меѓу кои се регрутираат идните нобеловци. Тука некаде треба да го спомнеме и елементот среќа. Сепак, да не ви даде Господ само на неа да се надевате. Таа е неизбежен елемент, единствен кој не зависи од нас. Нобеловата награда не е секогаш најправедното решение. Многу заслужни не ја добиле. Меѓу нив и Менделеев, на пример.

Останува уште да се одбере каде да се реализира редоследот на зафати: амбиција – инвестиција – анализа – избор – упорност. Врвниот научник, како впрочем и врвниот уметник или спортист мора да се избори за поволни услови за работа. А дали тоа ќе го крстиме печалба или одлив на мозоци (Brain Drain) е најмалку важно. Примерите со Леополд Ружичка, Фриц Прегл и Владимир Прелог го потврдуваат тоа. Нормално, оваа тема не е ниту единствена ниту крута. Зависи од индивидуата - кој пат ќе го избере и ќе го приспособи на своите преференции.

Не чекајте помош од државата

Дали воведувањето школи за талентирани или посебни класови за натпросечни ученици е елитизам што и натаму треба да се избегнува како лоша буржоаска навика? Или тоа треба да се препушти на при ватното школство (кое е во експанзија), на Академијата на науките и уметностите или на мецени?

Засега, на талентираниот, амбициозниот, вредниот, креативниот итн., иден врвен научник од Македонија му останува сам да си го бара патот до ѕвездите. На располагање му се информациите од Интернет, стипендиите од странски универзитети, влади или фондации, како и препораките од овдешните професори. Веројатноста дека ќе стигне до Стокхолм да ја прими Нобеловата награда е многу, многу мала. Но, сепак. постои.

***
Периодниот систем на хемиските елементи, откриен во далечната 1834 година од Менделеев, се уште не е завршен. Постојано се дополнува. Во последно време, на секои три години (во просек) се открива по еден нов елемент. Досега се познати вкуино 112 хемиски елементи. Дали 113-тиот, или некој нареден, ќе се вика Масеdоnium (или Маkеdоnium) и ќе носи хемиски симбол Мс (Мк)? Млади, талентирани, амбициозни итн. Македонци повелете. Вие сте на потег!

Автор: проф. д-р Светомир Хаџи Јорданов

Со дозвола на авторот пренесено од книгата Пет чудни времиња